پژوهشگر: هاسّه-نیما گُلکار
تأمُلی آنارشیستی بر هوشِ مصنوعی، قُدرت و خودمُختاری
در مواجهه با گسترش شتابان هوش مصنوعی، اغلب با دو واکنش افراطی روبهرو هستیم: یا پذیرش بیقید و شرط بهنام «پیشرفت»، یا رَد کامل بهنام «اخلاق». امّا این دوگانه، مسئلهی اصلی را پنهان میکند.
مسئلهی واقعی این نیست که آیا باید از این فناوری استفاده کرد یا نه؛ بلکه این است که:
این فناوری در چه ساختار قدرتی شکل گرفته و چگونه بر زندگی ما اَثر میگذارد؟
از منظر آنارشیستی، هیچ فناوریای خُنثا نیست. هر ابزار، بازتابی از روابط اجتماعی، اقتصادی و سیاسیای است که آن را تولید کردهاند. بنابراین، هوش مصنوعی را نمیتوان صِرفن بهعنوان «ابزار» فهمید؛ بلکه باید آن را بهعنوان بخشی از یک نظم قدرت تحلیل کرد.
فراتر از پذیرش یا رد
نگرشها به هوش مصنوعی معمولن در سه طیف قرار میگیرند: پذیرش کامل، احتیاط، و مخالفت رادیکال. اما این دستهبندی، اگرچه توصیفی است، راهگُشا نیست.
پذیرش کامل، اغلب نادیدهگرفتن پیامدهای واقعی است:
از تغییر بازار کار گرفته تا گسترش نظارت و تمرکُز قدرت.
در مقابل، رد کامل نیز لزومن رَهائیبخش نیست.
کنار کشیدن از فناوری، بهمعنای خروج از ساختار قدرت نیست — بلکه میتواند به معنای واگذاری کامل آن به نیروهائی باشد که دقیقن باید مورد نقد قرار گیرند.
بنابراین، مسئله نَه «استفاده یا عدم استفاده»، بلکه چگونگی مواجههی آگاهانه و انتقادی است.
فناوری و بازتولید قدرت
هوش مصنوعی در خلأ شکل نگرفته است. این فناوری عُمدتن در چارچوب شرکتهای بزرگ و ساختارهای متمرکز توسعه یافته است؛ شرکتهائی مانند «گوگل» یا «اُپن آ آی» که منابع، دادهها و زیرساختها را در اختیار دارند.
این تمرکز، پیامدهائی جدّی دارد.
وابستگی ساختاری: کاربَران به سیستمهائی وابسته میشوند که کنترل آنها را در اختیار ندارند.
کاهش شفافیّت: تصمیمگیریها در الگوریتمهائی صورت میگیرد که اغلب غیرقابل بَررسیاند.
بازتولید نابرابری: دادهها و مُدلها میتوانند سوگیریهای موجود را تقویت کُنند.
از این دیدگاه، هوش مصنوعی تنها یک ابزار نیست، بلکه بخشی از یک نظم است که میتواند روابط سُلطه را بازتولید نماید.
کار، مهارت و خودمختاری
یکی از نگرانیهای رایج، از بین رفتن مشاغل است. این نگرانی بیاساس نیست. در حوزههائی مانند ترجمهی ساده، تولید محتوا یا برخی وظایف اداری، تغییرات قابلتوجُهی در حال وقوع می باشد.
اما مسئله عمیقتر از «از دست دادن شُغل» است.
پرسش اصلی این است:
– آیا مهارتهای انسانی تضعیف میشوند؟
– آیا افراد به مصرفکنندگان مُنفعل تبدیل میشوند؟
– آیا توانائی تصمیمگیریِ مُستقل کاهش مییابد؟
از منظر آنارشیستی، اینها مستقیمن به مفهوم خودمختاری مربوط میشوند.
جامعهای که در آن افراد به سیستمهای غیرشفّاف وابستهاند، حتی اگر کارآمدتر باشد، لزومن آزادتر نیست.
تمایز میان ابزار و کاربُرد
هوش مصنوعی میتواند همزمان ابزار رهائی و ابزار سلطه باشد.
همانگونه که شبکههای ارتباطی میتوانند بستر آموزش یا ابزار کنترل باشند، این فناوری نیز بسته به نحوهی استفاده و ساختار حاکم بر آن، پیامدهای متفاوتی دارد.
بنابراین، تمرکز صِرف بر «خوب یا بَد بودن» فناوری، ما را از پُرسش مهمتر دور میکُند:
چه کسی کنترل را در دست دارد و برای چه هدفی؟
راهی میان تسلیم و اِنکار
اگر پذیرش کامل و رد کامل هر دو ناکافیاند، چه گُزینهای باقی میماند؟
یک رویکرد آنارشیستی میتواند بر این اصول اُستوار باشد:
استفادهی آگاهانه و محدود: بهرهگیری از فناوری بدون وابستگیِ کامل.
حفظ و تقویت مهارتهای انسانی: جلوگیری از واگذاری کامل توانائیها به ماشین.
نقد مُداوم ساختارهای قدرت: پرسش از مالکیّت، کنترل و هدف.
حمایت از گُزینههای غیرمتمرکز: توسعه و استفاده از ابزارهائی که وابستگی را کاهش میدهند.
خودسازماندهی جمعی: تلاش برای کنترل جمعی بر ابزارها، نَه پذیرش مُنفعلانه آنها.
در این چارچوب، استفاده از هوش مصنوعی نه بهعنوان یک اِلزام، بلکه بهعنوان یک انتخاب آگاهانه مطرح میشود.
گفتوگو بهجای تقابُل
یکی از موانع مُهم در این بحث، لحن تقابلی است.
برچسبزدن به مخالفان بهعنوان «ضد پیشرفت» یا به موافقان بهعنوان «بیاَخلاق»، تنها شکافها را عمیقتر میکند.
در مقابل، گفتوگوی مُبتنی بر استدلال میتواند:
– نگرانیهای واقعی را آشکار نماید.
– امکان تجربهی محدود و انتقادی را فراهم سازد.
– و مسیرهای میانه و خلاّقانهتری را شکل دهد.
پیشنهاد ساده اما مؤثر این است:
نه تَحمیل، بلکه دعوت به تجربه — همراه با حفظ نگاهِ انتقادی.
فناوری بهعنوان مسئلهای سیاسی
گُذار به عصر دیجیتال، صرفن یک تحوّل فنی نیست؛ بلکه یک دگرگونی عمیق سیاسی است.
همانگونه که فناوریهای پیشین ساختارهای قدرت را بازتعریف کردند، هوش مصنوعی نیز در حال انجام همین کار است.
در این میان، بیتفاوتی یا اِنفعال، خود نوعی انتخاب است — انتخابی که معمولن به نفعِ ساختارهای مسلّط تمام میشود.
جمعبندی: انتخابی که نمیتوان به تعویق انداخت.
هوش مصنوعی محصولِ انسان است، امّا مسیر آیندهی آن از پیش تعیینشده نیست.
آنچه تعیینکننده است، نحوهی مواجههی ما با آن است.
اگر این فناوری را بدون پرسش بپذیریم، در نظمی ادغام خواهیم شد که دیگران برای ما ساختهاند.
و اگر آن را بهطور کامل رد کنیم، امکان تأثیرگذاری بر همین نظم را از دست خواهیم داد.
بنابراین، انتخاب واقعی چنین است:
یا به مصرفکنندگان منفعل در یک ساختار متمرکز تبدیل میشویم، یا با آگاهی، نقد و کُنش جمعی، در شکلدادن به آن مشارکت میکنیم.
از منظر آنارشیستی، پرسش نهائی همچنان پابرجاست:
آیا ما ابزارها را کُنترل میکنیم، یا ابزارها — در دلِ ساختارهای قدرت — ما را؟