پژوهشگر: هاسّه-نیما گُلکار
پیشگُفتار
در جهان پیچیدهی ذهنِ انسان، مفاهیمی وجود دارند که نهتنها ابزار فهم، بلکه ابزار شکلدهی به واقعیّتاند. «آگاهی» و «دانش» از جملهی این مفاهیم هستند؛ واژگانی که اغلب بدیهی، خُنثا — و حتا تَنشهائی عمیق — تلقّی میشوند، در حالیکه در بطن خود حامل تفاوتهائی بُنیادین هستند.
این مقاله تلاشی است برای بازاندیشیِ این دو مفهوم، نَه صِرفن در سطح روانشناختی یا فلسفی، بلکه در پیوند با ساختارهای قُدرت، نهادهای اجتماعی، و تجربهی زیستهی انسان. رویکرد حاضر، نگاهی رهائیمحور و نزدیک به سُنّتهای آنارشیستی دارد؛ نگاهی که اقتدارهای معرفتی را به پُرسش میکشد و بر اصالتِ تجربهی مستقیم تأکید میکُند.
بخش نخست: آگاهی در برابر دانش — تجربه در برابر ساختار
آگاهی را میتوان نوعی حضور بیواسطه در لحظه دانست؛ مواجههای زنده با احساس ها، اِدراکات و وضعیّتهای درونی و بیرونی، بیآنکه لزومن در قالبهای از پیشتعیینشده تفسیر شود.
در مقابل، دانش اغلب محصول نظاممند شدن تجربه است: انباشت، طبقهبندی و تثبیت اطلاعات در قالبهائی که قابل انتقال، آموزش و کنترل هستند. از این دیدگاه؛ آگاهی: سیّال، فردی، زنده و گاه نافرمان است، امّا دانش: ساختاری، تثبیتشده و مُستعدِّ تبدیل شدن به ابزارِ قدرت می باشد.
پُرسش اساسی این است: آیا دانش در خدمتِ فهم است، یا در خدمت نظمبخشی و مهار؟
بخش دوم: سه قلمرو کلاسیک
۱) عِرفان: آگاهی بهمثابه ی بودن
در سُنتهای عرفانی، آگاهی نه «دانستن»، بلکه «بودن» است. تجربهای مستقیم، بیواسطه و فراتر از زبان و مفهوم.
در اینجا، دانش — بهویژه در شکل رسمی و نظری — میتواند مانع باشد، زیرا: دانش، واقعیّت را در مفاهیم مُنجمد میکند، و آگاهی، واقعیت را در جریانِ زنده تجربه مینماید. بنابراین، معرفتِ حقیقی نَه انباشتِ اطلاعات، بلکه رَهائی از میانجیهاست.
۲) هُنر: آگاهی بهمثابه تجربهی خَلاّق
در هنر، آگاهی پیش از دانش میآید. هنرمند ابتدا احساس میکُند، سپس بیان مینماید. این تجربه: شهودی، غیرکلامی و اغلب مُقاوم در برابر قالبهای رسمی است. در مقابل، دانش هنری (تکنیک، سبک، قواعد) دوگانه است: میتواند ابزار بیان باشد، یا به قالبی محدودکننده بَدل شود. هنرِ زنده، از تَنشِ میان این دو نیرو زاده میشود.
۳) علوم شناختی: تلاش برای مهار آگاهی
علوم شناختی میکوشد آگاهی را تعریف، اندازهگیری و مُدلسازی کُند. اما این تلاش، خود پرسشبَرانگیز است: آیا میتوان آگاهی را در چارچوبهائی فهمید که خود محصول نظامهای رسمی دانشاند؟ در این حوزه: آگاهی به پدیدهای قابل مطالعه تقلیل مییابد و دانش به اطلاعات، حافظه و پَردازش تبدیل میشود. این خطر وجود دارد که آگاهی به چیزی صِرفن کارکردی فروکاسته شود — چیزی که بتوان آن را پیشبینی و کُنترل کرد.
گُذار: از ذهن به جامعه
تا اینجا، آگاهی و دانش در سطح فردی و معرفتی بررسی گردید. اما این تمایُز، در سطح اجتماعی و سیاسی نیز ادامه مییابد — و حتّا شکل رادیکالتری به خود میگیرد. در این سطح، پرسش تغییر مییابد: چه کسی تعیین میکند چه چیزی «دانشِ مُعتبر» است؟ و چه تجربههائی از دایرهی مقبولیّت حذف میشوند؟
بخش سوم: سیاست — دانش بهمثابه ی قدرت
در عرصهی سیاست، دانش اغلب در خدمت تثبیت نظم موجود است:
– قوانین و ساختارهای حقوقی
– آمارها و روایتهای رسمی
– گفتمانهای أمنیتی و توسعهای
اینها نَهتنها واقعیّت را توصیف میکنند، بلکه آن را تعریف و محدود میسازند. در مقابل، آگاهی سیاسی از دل تجربهی زیسته برمیخیزد: احساس بیعدالتی، درکِ نابرابری و تجربهی مستقیم سُلطه. این نوع آگاهی، اغلب پیش از زبان و نظریّه وجود دارد — و دقیقن به همین دلیل، مهار آن دُشوار است. سیاست رهائیبخش از اینجا آغاز میشود: اعتماد به تجربه، حتا زمانی که هنوز در قالب دانش رسمی بیان نشده است.
بخش چهارم: آموزش — انطباق یا بیداری؟
نظامهای آموزشی معمولن خود را بهعنوان ابزار انتقال دانش معرّفی میکنند. اما در عَمل:
– پاسخهای دُرست را تعریف میکنند
– شیوههای خاصی از فکر کردن را تثبیت مینمایند
– و ذهنها را استاندارد میکنند
در این فرآیند، آگاهی اغلب به حاشیه رانده میشود.
یک رویکرد رهائیمحور به آموزش میتواند بر این اصول اُستوار باشد:
– یادگیری اُفقی و مُشارکتی
– تأکید بر پُرسش، نَه پاسخ
– تجربه بهعنوانِ منبع اصلیِ فهم
در اینجا، هدفِ آموزش نه انباشتِ دانش، بلکه بیدارسازی آگاهی است.
بخش پنجم: عِلم — حقیقت یا چارچوب؟
علمِ مُدرن، قدرتمندترین شکل دانش در جهان امروز است. اما این قدرت، نیازمند پرسش است:
– چه دانشی علمی تلقی میشود؟
– چه تجربههائی نادیده گرفته میشوند؟
– چه نیروهائی جهتگیری علم را تعیین میکنند؟
علم، در بستر نهادها شکل میگیرد و کاملن خُنثا نیست. در این چارچوب:
– آگاهی میتواند فَراتر از مُدلهای علمی حرکت کند،
– تجربههائی وجود دارند که قابل اندازهگیری نیستند، اما واقعیاند،
مسئله، رَد علم نیست، بلکه محدود ندانستن آن است.
بخش ششم: زندگی روزمرّه — درونیسازی دانش
عمیقترین سطح این تَنش، در زندگی روزمرّه رُخ میدهد.
انسانِ مُدرن؛ میداند چگونه زندگی کُند، اما کمتر میپرسد چگونه احساس میکند.
دانش بهتدریج به هنجار و عادت تبدیل میشود و حتا بهصورت «صدایِ درونی» در میآید. در این وضعیّت، آگاهی خاموش میشود.
بازگشت به آگاهی یعنی:
– گوش دادن به تجربهی شخصی
– تردید در بدیهیّات
– فاصله گرفتن از «باید»های درونیشده
نتیجهگیری: بازپسگیری تجربه
در این بازخوانی، آگاهی و دانش نَه صرفن مُکمّل، بلکه در رابطهای تَنشآمیز دیده میشوند:
– دانش: میل به تثبیت، تعریف و کنترل
– آگاهی: میل به تجربه، گشودگی و رَهائی
پروژهی رهائی را میتوان چنین صورتبندی کرد:
– نَه نابودی دانش، بلکه پُرسش مداوم آن
– نه نَفی ساختار، بلکه جلوگیری از تبدیل آن به اقتدار.
در نهایت: آگاهی از جائی آغاز میشود که انسان از قَطعیّتهای تحمیلشده فاصله میگیرد؛ و دانش تنها زمانی رَهایبخش است که از جایگاهِ اقتدار فرو میآید و در خدمتِ تجربهی زِنده قرار میگیرد.
از کتاب مِعراجُ السَعادَه – اَحمَد نَراقی (۱۸۲۹-۱۷۷۲میلادی):
آنکس که بداند و بخواهد که بداند
خود را به بُلندای سَعادت بِرسانَد
آنکس که بداند و بداند که بداند
اَسب شَرَف از گُنبد گردون بجهاند
آنکس که بداند و نداند که بداند
با کوزه ی آب است ولی تشنه بماند
آنکس که نداند و بداند که نداند
لَنگان خَرَک خویش به مَقصد برساند
آنکس که نداند و بخواهد که بداند
جان و تَنِ خود را زِ جَهالت برهاند
آنکس که نَداند و نداند که نداند
دَر جَهلِ مُرَکّب اَبدُالّدَهر بماند
….. / …..
نَه مُلا! نه شاه! نه جَنگ!
زَن-زندگی-آزادی!